Το ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο που ρυθμίζει τη σχέση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) με τα πνευματικά και συγγενικά δικαιώματα βασίζεται στη συνδυαστική εφαρμογή δύο κεντρικών νομοθετημάτων: της Οδηγίας για τα Δικαιώματα Πνευματικής Ιδιοκτησίας στην Ψηφιακή Ενιαία Αγορά (DSM Directive 2019/790) και της πρόσφατης Πράξης για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act - Κανονισμός ΕΕ 2024/1689).
Το πλαίσιο αυτό χωρίζεται σε δύο βασικούς άξονες: το στάδιο της εισόδου δεδομένων για την εκπαίδευση των μοντέλων (Input) και το στάδιο της προστασίας των έργων που παράγονται από ΤΝ (Output).
1. Εκπαίδευση Μοντέλων ΤΝ (Input) & Εξόρυξη Κειμένων και Δεδομένων (TDM)
Η χρήση προστατευόμενων έργων για την εκπαίδευση αλγορίθμων ρυθμίζεται από την Οδηγία (ΕΕ) 2019/790 μέσω των εξαιρέσεων για την Εξόρυξη Κειμένων και Δεδομένων (Text and Data Mining - TDM):
- Εξαίρεση Επιστημονικής Έρευνας (Άρθρο 3): Επιτρέπεται ελεύθερα η εξόρυξη δεδομένων από ερευνητικούς οργανισμούς και ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς για σκοπούς επιστημονικής έρευνας.
- Γενική Εξαίρεση / Εμπορική Χρήση (Άρθρο 4): Επιτρέπεται σε οποιονδήποτε (συμπεριλαμβανομένων των εταιρειών ΤΝ) να προβαίνει σε TDM, εκτός εάν οι δικαιούχοι έχουν ασκήσει ρητά το δικαίωμα εξαίρεσης (opt-out).
- Μηχανισμός Opt-out: Η δήλωση εξαίρεσης των δημιουργών πρέπει να γίνεται με κατάλληλα μέσα που είναι αναγνώσιμα από μηχανές (π.χ. μέσω του αρχείου robots.txt σε έναν ιστότοπο).
2. Οι Υποχρεώσεις των Παρόχων ΤΝ βάσει του AI Act (Κανονισμός 2024/1689)
Η Πράξη για την ΤΝ (AI Act) εισάγει αυστηρές οριζόντιες υποχρεώσεις, ειδικά για τους παρόχους μοντέλων ΤΝ γενικού σκοπού (General-Purpose AI - GPAI), όπως τα παραγωγικά μοντέλα (Generative AI):
- Πολιτική Συμμόρφωσης (Άρθρο 53 παρ. 1 στ. γ): Οι πάροχοι υποχρεούνται να εφαρμόζουν πολιτική σεβασμού του ευρωπαϊκού δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας. Πρέπει να εντοπίζουν και να συμμορφώνονται με τις δηλώσεις opt-out των δημιουργών, ανεξάρτητα από τη χώρα στην οποία λαμβάνει χώρα η εκπαίδευση του μοντέλου (εξωεδαφική ισχύς).
- Υποχρέωση Διαφάνειας (Άρθρο 53 παρ. 1 στ. δ): Οι εταιρείες οφείλουν να συντάσσουν και να δημοσιεύουν μια λεπτομερή σύνοψη του περιεχομένου (δεδομένων) που χρησιμοποιήθηκε για την εκπαίδευση του μοντέλου τους, βάσει προτύπου που εκδίδει το Ευρωπαϊκό Γραφείο ΤΝ.
- Σήμανση Περιεχομένου (Άρθρο 50): Επιβάλλεται η υποχρέωση σαφούς επισήμανσης (watermarking) ότι το παραγόμενο υλικό (κείμενο, ήχος, βίντεο, εικόνα/deepfakes) αποτελεί προϊόν τεχνητής νοημοσύνης.
3. Προστασία Έργων Παραγόμενων από ΤΝ (Output)
Σχετικά με το αν το ίδιο το αποτέλεσμα (output) της ΤΝ μπορεί να προστατευθεί με πνευματικά δικαιώματα: [1]
- Ανθρώπινος Δημιουργός: Σύμφωνα με την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ - π.χ. απόφαση Infopaq), η προστασία προϋποθέτει «προσωπική πνευματική δημιουργία».
- Αποκλεισμός Αυτόματων Έργων: Έργα που παράγονται εξολοκλήρου αυτόματα από μια ΤΝ (χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση) δεν προστατεύονται από το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας.
- Υβριδική Δημιουργία: Εάν η ΤΝ χρησιμοποιηθεί απλώς ως υποστηρικτικό εργαλείο και ο άνθρωπος διατηρεί τον δημιουργικό έλεγχο (π.χ. εκτενής παραμετροποίηση, επιλογή, επεξεργασία), το τελικό έργο μπορεί να λάβει προστασία.
Τρέχουσες Εξελίξεις
- Από τον Αύγουστο 2025: Οι πάροχοι μοντέλων GPAI πρέπει να δημοσιεύουν τις συνόψεις των δεδομένων εκπαίδευσης (template).
- Τον Μάρτιο 2026: Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υιοθέτησε ψήφισμα για τη δημιουργία ενός ισορροπημένου πλαισίου που προστατεύει τους δημιουργούς και επιτρέπει την καινοτομία, σηματοδοτώντας μια πιθανή στροφή προς αυστηρότερα μέτρα (Έκθεση Axel Voss).
- Έργα ΤΝ: Σύμφωνα με τη νομολογία του ΔΕΕ, έργα που παράγονται αποκλειστικά από ΤΝ δεν προστατεύονται, εκτός αν υπάρχει σημαντική ανθρώπινη συμβολή.